سال چهارم / شماره : 735 / یکشنبه / ۳۱م سرطان ۱۳۹۷
Vol No 04, Issue 735, Sunday, 22 July , 2018

عصرِ ویرانه

نویسنده : محمدجواد سلطانی - کد خبر : 46273

۱۴ ثور , ۱۳۹۷

M.Javad Sultani


ما در چه وضعی قرار داریم؟ به بیان دیگر وضع اکنون ما چیست؟ این وضع را با چه ویژگی یا ویژگی‌هایی دارای اعتبار و فراگیر می‏توانیم توصیف کنیم؟ من تلاش می‏کنم به این پرسش‌ها در حد مقدورات خودم پاسخ دهم. برای من پیچیدگی‌های این موضوع تا حدی قابل‌فهم است و از دشواری‏های چنین کاری نیز آگاهم. با این‌همه راهی جز قدم‌گذاشتن در این مسیر تاریک و ناهموار نمی‏بینم. البته چیزهایی‌را که مطرح خواهم کرد، ایده‏های بسیار ابتدایی و ناپخته است و تا غلبه بر ظلمت دهشتناک کنونی راهی درازی در پیش است.

من می‏کوشم با استفاده از مفهوم«عصر ویرانه» عهد کنونی را توصیف کنم. به نظر من، عصرما، «عصرِویرانه» است. ویرانه مشهودترین پدیدار روزگار ما است. منظور من این است که ویرانه، فراگیرترین واقعیتِ زمانه‌ای است که ما در آن قرار داریم.

ایضاح دلالت‌‌‏های مفهوم «عصرِویرانه» آن‌گونه که من در نظر دارم، نیازمند این است که سه‌موضوع مهم را به مثابه پیش‏فرض در گفتار کنونی در نظر بگیرم:

اولین پیش‏فرض این است که بداهت‌ها، اصول جزمی و قطعیت‌های امروزی خود را تعلیق کنیم. تنها چیزی‌که قابل تردیدی نیست، این است که همه‌چیز در معرض پرسش انتقادی قراردارد. یعنی تردید در مفروضات که برای ما چونان امر بدیهی به نظر می‏رسند. تفکر در وضع کنونی، مستلزم التفات و عطف‌توجه به باورهای یقینی ما است. اگر به هر دلیلی نتوانیم از برساخته‌‏های فرهنگی و تاریخی موجود عبور کنیم، امکان تفکر به وضع کنونی وجود نخواهد داشت. مراد من از تردید در جزمیت‏ها، حوزه عام از اصول، بنیادها و مفروضات اساسی را در برمی‏گیرد که زندگی امروز ما بر آن‏ها بنیاد گذاشته شده است. بپذیریم که هیچ‌چیزی بیرون از ساحت خرد و اندیشه انسان وجود ندارد و باور به این اصل که هر چیزی در دایره پرسش قراردارد. این تردید باید همه ساحت‌های وجودی ما را در برگیرد. به تعبیر کارل یاسپرس ما باید جسارت «پرسیدن» از چیزهایی را پیدا کنیم که تا هنوز مورد پرسش قرار نداده‏ایم. سخن‏هایی را بر زبان بیاوریم که تا کنون نگفته‌‏ایم و نشنیده‌‏ایم. لازمه این امر این است که امر انسانی را چونان امر انسانی محض در نظر بگیریم؛ یعنی نگاه از موقعیت یک امر تاریخی.

دوم: پذیریش این واقعیت که «اسلام سیاسی» به عنوان یک «راه‌حل» مطرح در چند سده اخیر، به بن‏بست رسیده است. حکومت‌های اسلامی در آغاز برای ما حیثیت «آرمان‏شهرهایی» را داشت که رستگاری، عدالت، معنویت و ارزش‌های برین انسانی را برای جامعه‌های اسلامی به ارمغان می‏آورد؛ اما تجربه انضمامی ما در چند سده اخیر، دردناک و ویران‌کننده است. این موضوع به‌قدری روشن است که ما را از هرنوع استدلالی بی‏نیاز می‏سازد.

اسلام سیاسی از آفریدن معنویت، اخلاق، مدارا و به سامان‏کردنِ اوضاع پریشان تمدن و فرهنگ اسلامی ناتوان بود. جوهر و سرشت اسلام سیاسی را دو چیز تشکیل می‏دهد و همین دو چیز سبب می‌شود که اسلام سیاسی از یک‌تجربه دهشت‏ناک و تباه‏کننده فراتر نرود. این دو عبارتند از: اتکا به قدرت برهنه و خردستیزی یا بی‏خردی. تجربه اسلام سیاسی در سده‏های اخیر نشان می‏دهد که تمام گروه‌های وابسته به این ایدئولوژی به صورت جنون‏آمیز و قساوت‏باری از زور استفاد کرده‏اند. انواع گوناگون از قساوت‌ها و بیرحمی‌های بی‏حد و مرز که گاهی فراتر از تصورات ماست، توسط این گروه‌ها و نظام‌های سیاسی حامل این ایدئولوژی اعمال شده است.

اسلام سیاسی، جریان خردستیز است. در گفتار سیاسی دینی، خرد انسانی و اصول و آموزه‌های آن جایگاهی ندارد. از این نظرگاه نمی‏توان و نباید به خرد انسانی به مثابه یک‌مرجع عام و جهان شمول اعتماد کرد. علاوه براین، اسلام سیاسی با علم اروپایی نیز نگاه خصمانه و همراه با شک و تردید دارد. «حدیث» و «زور» برای آن‌ها همه چیز است. اسلام سیاسی مانند انسان‌های بدوی و اولیه، تمام پیچیدگی‌ها و رازهای سترگ انسان، جهان و هستی را با چند نقل‌قول ساده و ابتدایی برای خود و پیروانش قابل‌توجیه و فهم می‏سازد. اسلام سیاسی دستگاه فکری‌ای است که به«ساده‏سازی» همه‌چیز می‏پردازد. شاید و به احتمال یکی از علت‏ها و رازهای جذابیّت اجتماعی این جریان نیز «ساده‏سازی» است. این گزاره همه‌چیز را در این‌مورد برملا می‏سازد که گروه‏های تروریستی تکفیری به استناد آن، هزاران انسان را دریده‏اند. «اگر گناه‏کار است، مجازات شده است و اگر بی‏گناه است، به جنت می‏رود.» سرشت خشونت‏بار، خردستیزی اسلام سیاسی و دشمنی آن‏ها با علم مدرن، هم گفت‌‏وگو با این گروه‌‏ها را به امر ممتنع مبدل کرده است و هم رهایی یا آزادی را. ‌گفت‌وگو نیازمند اصول و قواعد عام و مورد پذیریش همگان است و خاستگاه این اصول و مبانی مشترک، یا خرد بشری است یا علم؛ چیزهایی‌‌که این گروه‌‏ها باآن‌ها خصومت آشتی‏ناپذیر دارند. از حیث دیگر تجربه رهایی به میانجی خرد و علم ممکن شده است. هم‌چنانی‌که تقدیر این گروه‌ها با بردگی و اسارت رقم خورده است، دیگران را نیز برده‌های چشم و گوش بسته می‏خواهند. شهرِ آرمانی اسلام سیاسی، دنیای برده‌های نابینا و گریزان از عقل و دانستن است. وقتی خرد، علم، گفت‌وگو و رهایی ممکن نباشد، انسانیّت ناممکن است.

پیش‏فرض سوم: امتناع تجدد است. سرنوشت «تجددخواهی» یا «سودای عصری‌شدن» در جهان اسلام و به طور خاص در افغانستان نیازمند پرداختن جداگانه است. اجمال موضوع این است که تجدد و اسلام سیاسی هر دو برای ما چیزی جز دردناک‏ترین تجربه شکست نبوده است. تأمل در ماهیت چهار دهه جنگ در افغانستان خیلی چیزها را بر ما روشن می‏سازد. در سال‏های اخیر شاهد جنگ خاورمیانه بودیم. جنگ کثیف و خفت‌باری که خاورمیانه را به آتش‏کشید و هنوزهم شعله‌های آن زبانه می‌کشد و به درستی نمی‏دانیم که تا کجاها کشیده خواهد شد. عقل روشنگری، عقل فاجعه‌های سهمگین بود. همان‌گونه که نظریه‌پردازان مکتب فرانکفورت و در کل آن چه به‌عنوان«ادبیات فاجعه» مشهور شده است، شرح و تفسیر کرده‏اند، روشنگری همان «درخشش فاجعه» است. عقل تجددی، همه‌چیز انسان را به کالا و سود فروکاسته است. اگرچه وجوه فاجعه‏بار عقل تجددی، در هاله‌های گوناگونی از ارزش‌های مدرن و اهداف انسانی استتار شده است؛ اما درخشش فاجعه‌‏های برآمده از آن، رخدادی نیست که نگاه‌ها را متوجه خود نسازد. خاورمیانه و میراث معنوی چندین‌هزار ساله این‌قلمرو تمدنی را اسلام سیاسی و تجدد اروپایی به آتش کشید. گفته می‌شود که اسلام سیاسی واکنشی به نظام‌های سیاسی مدرن است که بارزترین شاخصه‌های آن فساد و ناکارآمدی است؛ اما گروه‏ها و جریان‏های وابسته به اسلام سیاسی از گروه‌های متجدد و لیبرال فاسدترند.

من به این پیش‏فرض‏ها به ایجاز و اختصار اشاره کردم، تا مدخلی را برای فهم وضع اکنون ما در این‏جا و اکنون تمهید کنم. وقتی از بن‏بستی به نام اسلام سیاسی و امتناع تجدد سخن می‏کنیم، به این معنا است که در جستجوی راهی دیگری هستیم، فراسوی این دو هیولای تباهی.

سرزمین ما، سرزمین ویرانه‌ها است. ما تا چشم‏گشودیم، خود را در لابلای ویرانه‌ها یافتیم. با ویرانه‌‏ها و در ویرانه‌‏ها زندگی کردیم، بی‏آن‌که به سخن ویرانه‌ها گوش بسپاریم و در پی شنیدن رازهای مدفون در توده‌های درهم‌ریخته آوارها باشیم. ویرانه‏های سیستان، ویرانه‏های بلخ و غزنه، تخارستان، ویرانه‌های قطغن و بامیان و بدخشان، ویرانه‌های گوزگانان و غورات و هری.

ویرانه‌های سیستان: در میان ویرانه‌‏های موجود، «سیستان تاریخی» بیش از قلمروهای دیگر از نظرها پنهان مانده است. تمدن گمشده که اکنون از یادها رفته است. به گواهی منبع بسیار معتبر تاریخی چون کامل ابن اثیر «سیستان» یا «سجستان» در آغاز لشکرکشی عرب‏ها «بزرگتر از خراسان و مرز گسترده‏تر و دورتر از آن بود.» سیستان پیش از لشکرکشی عرب‏ها، یک‌حوزه تمدنی با پیشینه درخشان بود. نویسنده بی‏نام و نشان« تاریخ سیستان» می‏گوید:« بر منبر اسلام به نام ترکان خطبه کردند، ابتدای محنت سیستان آن روز بود.» منظور او لشکرکشی محمود غزنوی است. بسیاری منابع دیگر، ویرانی سیستان را به لشکرکشی مغول‏ها نسبت می‌دهند؛ اما درست‏تر این است که بگویم «ابتدای محنت سیستان سال ۲۳ هجری بود که پای لشکر عرب به این وادی تمدنی بازشد.» در نیمه نخست قرن اول، عرب‏ها بارها با اهالی سیستان جنگیدند.

SISTAN

بار اول در زمان خلیفه دوم؛ در این مرحله سیستان توسط عبدالله ابن عامر گشوده شد. سیستان بعد از یک جنگ خونین و سپردن بسیار کسان خویش به بردگی، «خراج‏گذار» لشکر پیروز شدند. و اندک‌زمانی بعد از آن سیستانی‌ها، از پذیریش آیین جدید سرباز زدند. و در سال ۳۱ هجری بدست ربیع ابن زیاد «مشهور به گراز دندان» دو باره گشوده شد.

این تمرد برای اهالی سیستان با «کشتگان هنگفت» و «هزار غلام‏بچه با جام‏های زرّین در دست» پاسخ داده شد. به تایید منابع معتبری چون الکامل ابن اثیر، تاریخ طبری، دوران امارت «عرب گراز دندان» یک‌ونیم و در برخی منابع دیگر مانند بلاذری، دوونیم سال طول کشید. هرچه بود او در این‌مدت از ساکنان سجستان «چهل‌هزار سر را برده کردند». محنت سیستان را در این سال‌ها پایانی نبود. بار دیگر جانشین ربیع ابن زیاد در زمان خلافت علی، آهنگ سیستان کرد و سهم او از غارت سیستان «دو میلیون درهم و دوهزار برده» دیگر بود. یکی از رجزخوانان عرب در مورد سیستان گفته بود: «بشارت ده سجستان را به گرسنگی و جنگ و به آمدن ابن فصیل و راهزنان عرب که نه از زر سیریشان بود و نه از سیم.» منظور از ابن فصیل، والی علی ابن ابی طالب بر سیستان است.

من کمی بیشتر بر ویرانه‌های سیستان مکث کردم. به این دلیل که این ویرانه‌ها از یادها و خاطره‌‏ها رفته‏اند. امروز بر ویرانه‌های این حوزه تمدنی، مزرعه افیون و مرگ و ترور پدیدار شده است. سیستان امروز، کنام اهریمن شده است. همان اهریمنی که روزگاری، مرزبان سیستان در چهره عرب گراز دندان دیده بود.

ویرانه‌های بلخ: این شهر را خود داستان دیگری است. از نظر بارتولد «شهر بلخ را باستانی‏ترین شهر بزرگ حوزه آمو دریا» و مرکز مدنیّت باختری می‏داند. منظور از بلخ، بلخ امروزی نیست. بلخ حوزه تمدنی و فرهنگی بزرگی بوده است که سرزمین‌های آن سوی جیحون را نیز در بر می‏گرفته است. بارتولد می‏گوید: «بلخ و معبد نوبهار آن را اعراب در زمان عثمان خلیفه و به روایت دیگر در عهد معاویه منهدم و ویران ساختند.»

BALKH

بعد از عرب‌‏ها نوبت مغول‌ها و لشکر چنگیز بود که بلخ را ویران کند. ابن بطوطه در سفرنامه مشهورش می‏گوید: «بلخ به کلی ویران شده بود؛ لیکن منظره شهر چنان می‏نمود که گویی هنوز آبادان است.» نویسنده کتاب فضایل بلخ (ابوبکر، عبدالله واعظ بلخی) با نقل قولی می‌گوید: «اهل آسمان، شهر بلخ را شهر خون می‏خوانند. و روا بود که چنین باشد که در این عهد نزدیک، زیادت از بیست نوبت به همین سبب خراب شد.»

ویرانه‌های بامیان: تا اول قرن هفتم میلادی دارای یک‌تمدن درخشان و یک‌کانون معنویت بود. منابع تاریخی نشان می‌دهد که اهمیت این‌شهر به گونه‌ای بود که بلخ را نیز تحت شعاع قرار می‌داد و بلخ از طریق انتساب به بامیان شناخته می‌شد. تعبیر«بلخ بامی» به کرات و به تفاریق در متون و منابع تاریخی گوناگون تکرار شده است. در بامیان ویرانه‏های چندین لایه وجود دارد. این یعنی این‌که در بامیان دوره‌های گوناگون تمدنی وجود داشته است. بامیان در تاریخ با «عظمت مکان و کثرت اموال و خزاین و وفور معادن و دفاین» شهره آفاق بوده است.» بامیان شهر پرستش و جایگاهی برای تذهیب و اخلاق و معرفت بود. در این‌شهر هزاران عبادتگاه وجود داشته است که شب‏ها هزاران مشعل فروزان در دل کوه‌ها شعله می‏کشید و شهر از تشعشع این مشعل‌‏ها نورانی بود. شما این تصویر خیال‏انگیز بامیان را با تاریکی امروز آن مقایسه کنید، برخی چیزها از رهگذر این مقایسه روشن خواهد شد. مجسمه‌های حیرت‏انگیز بامیان ما را از هرسخنی در مورد بامیان بی‏نیاز می‌کند.

BAMYAN

حوزه تمدنی بامیان در دوره اسلامی و استیلای لشکر عرب، رو به محنت گذاشت. صورت‌ها و دست‌های تندیس‌هایی‌که شاهکار انسان در تاریخ بود، در همین دوره تخریب شد. و این تخریب‌ها تا روزگار امارت ملاعمر ادامه داشت. یعنی در دوره‌ای نزدیک به یک‌و‌نیم هزارسال، هر که دستش رسید به این شهر، زخم زد و حتی بر ویرانه‌‏ها و آثار باستانی و تاریخی آن نیز رحم نکردند.

به ویرانه‌های غزنین، تخارستان، گوزگانان، غورات و هرات اشاره نمی‏کنم. غزنین که این‌روزها زیر بار بیداد و فراموشی از نفس افتاده است. اگر عمری بود، به آن‌ها در فرصتی دیگری ادای دین خواهم کرد. در اینجا منظور من تنها این بود که به ویرانه‌‏ها به مثابه امر التفات‌برانگیز توجه کنیم. به سخن آنها گوش بسپاریم و رازهای نهفته در آن‌ها را برای شناخت خود، رازگشایی کنیم.

 من این نکته‌ها را به اجمال اشاره کردم تا به فراز و فرودهای تمدنی در این‌حوزه توجه بدهم. من در این اشارت‌ها به اقتضای فرصت دوره خیلی مهم کوشانی، تمدن‌های باختری و اوستایی را مسکوت گذاشتم که برخی از آن‌ها تا ابتدای لشکرکشی عرب‌ها برپای بودند.

ما تا اینجای کار ویرانه‌ها را در چند معنی تفسیر و درک می‌کنیم. به عبارت دیگر ویرانه‌‏ها برای ما دارای چند معنای بسیار رایج و مشهور است:

نخستین چیزی را که ما در باب ویرانه‌‏ها می‌دانیم ویرانه هم‏چون «آیینه عبرت» است. همه آن قصیده معروف خاقانی را در باره ویرانه‌های مداین شنیده‏ایم:

هان ای دل عبرت بین از دیده نظرکن هان//ایوان مداین را آیینه عبرت دان.

معنای دوم در زمان‌های بعدی و تحت تاثیر دگرگونی‌های ناشی از انقلاب صنعتی، توریسم به تعبیر داریوش شایگان «فاحشه‌های فرهنگی» به‌وجود آمد و ویرانه‌های ما جذابیّت‌‏های توریستی پیدا کرد و سوژه‌ای شد برای سرگرمی جهان‏گردان عمدتاً اروپایی. با مرور زمان گروهی دیگری به جهان‏گردان افزوده آمد؛ یعنی قاچاق‏بران اشیای باستانی. گسترش این دو پدیده یعنی توریسم و قاچاق، ویرانه‌ها را به کالای تجاری سودآور مبدل ساخت و ویرانه‌‏ها ماهیت اقتصادی پیداکرد. در افغانستان؛ اما نه دیده عبرت‌بین وجود داشته است و به علت جنگ‌های دوامدار، توریسم نیز رونق چندانی نداشته است. بنابر این تنها چیزی به صورت گسترده و تحت هر شرایطی وجود داشته است، قاچاق آثار تاریخی بوده است.

اگر دلالت‌های این ویرانه‌‏ها را فراتر از نظام دلالت که بر آگاهی ما تحمیل شده است درک کنیم و از معانی و اشارت‌های رایج ساختارشکنی کنیم، واقعیت‌های تلخ و دهشتناکی در برابر ما سر برخواهد کشید. این امر مستلزم بازتعریف «ویرانه» است. من می‏کوشم به اجمال به برخی از این دلالت‌ها و معانی اشاره کنم:

آگاهی: نخستین دلالت مفهوم ویرانه از دیدگاهی‌که من دنبال می‏کنم، تمدن است. ویرانه‌ها بقایایی از تمدن‌هایی است که اکنون وجود ندارد. این امر به ظاهر ساده و پیش پاافتاده به نظر می‏رسد؛ اما اگر اندکی بیشتر به آن تأمل کنیم، ماجرا تا حدودی متفاوت می‏شود. تمدن تجلی انضمامی و پدیداری «آگاهی» است. بنابر این یکی از معانی بنیادی ویرانه، آگاهی است.

انسان‌ها به میانجی آگاهی، با جهان پیرامون خویش و از جمله «خودِ آگاهی یا حالت آگاهی» وقوف پیدا کرده‏اند. آگاهی امر دردناک است. یعنی انسان‌ها وقتی از دهشت‌ها و تباهی‌های روزگار و زمانه‌اش آگاه می‌شود، درد می‏کشند. به هر میزانی‌که سطوح آگاهی بالاتر می‌رود و هرچه عمق و گستره آگاهی بیشتر می‌شود، انسان ‏آگاه بیشتر درد می‌کشد. یعنی درد انسان نیز بیشتر و عمیق‏تر می‏شود.

در اینجا دردکشیدن ذهنی مورد نظر است، نه درد عاطفی. اگر نه از حیث عاطفی برخی از جانداران دیگر نیز درد می‏کشند. ما تا به یاد می‌آوریم در جهان پر از بی‏رحمی و ستم و فاجعه‏های پی‏درپی زیسته‏ایم؛ اما کمتر درد را احساس کرده‏ایم. یا کمتر درد داشته‏ایم. درد ما پر از آرامش است. بسیاری از ما (توجه کنیم که نگفتم همه ما) وقتی در برابر پدیده‏ها و کردارهای ناانسانی از خود واکنش نشان می‏دهیم، بیشتر نوعی ریاکاری اجتماعی و فرهنگی است، نه از سرِ دردی ناشی از آگاهی.

حداکثر ماجرا این است که عاطفه ما درد می‏کشد. نه ذهن ما. درد عاطفی تاحدی سرشت آناتومیک دارد. درد عاطفی با درد برآمده از آگاهی تفاوت دارد. آگاهی سرشت بشری محض دارد؛ اما درد عاطفی در گونه‌های دیگری از موجودات زنده نیز قابل‌مشاهده است. فی‏المثل گاوها یا فیل‌ها یا گوسفندان نیز درد عاطفی دارند.

در نگاه فیلسوفان کلاسیک و نیز فیلسوفان مدرن، لوگوس مرز میان انسان و حیوان است. یعنی لوگوس یک تمایز اساسی و بنیادی میان انسان و موجودات دیگر ایجاد می‌کند. گذشته از آن در رهیافت پدیدارشناسان مانند مارتین هایدگر، به جای لوگوس فهم عنصر بنیادی متمایزکننده است. چه لوگوس و چه فهم در هردو صورت چیزی که مهم است، آگاهی است.

زبان/ خط و کتابت، دومین دلالت ویرانه است. به تعبیر هوراس شاعر نامدار روم «انسان‌‏ها در آغاز انبوه بی‏گفتار و فرو رتبه» بودند. این موجود به کمک زبان به «جان‏سخن‏گو» و عالی‌مرتبه مبدل شد. البته به سختی می‏توان زبان و آگاهی را به روشنی از هم دیگر تفکیک کرد. زبان ما را قادر می‌سازد که از جهان آگاه شویم و از طریق تعبیر، واقعیت‌ها و پدیده‌ها را به ساحت سخن و آگاهی منتقل سازیم. وقتی هنوز هم و بعد از هزاران سال از گوشه گوشه‌های این ویرانه‌ها، کتیبه‌های مختلف کشف می‌شود، نشان می‌دهد که ما در گذشته‌های بسیار دور و به تعبیر کارل یاسپرس «در دوره محوری» به مرحله تمدنی وارد شده بودیم. یک‌نمونه از این کتیبه‌ها همین اواخر از ویرانه‌های بامیان قاچاق شده بود که از سر تصادف، کتاب به‌دست پولیس افتاد.

نمونه دیگر هم به سال ۱۳۷۵ و دوران رهبری آقای کریم خلیلی در بامیان مربوط می‌شود. در این‌سال کتیبه از یکی از گورها در یکاولنگ، آن‌گونه که گفته می‌شد به صورت تصادفی کشف شده بود. در این‌سال‏ها هیچ‌اثر و نشانی از این کتیبه نیست. خوب است تا ایشان در قید حیات هستند، سرنوشت این میراث بی‌بدیل کشور و سرزمین ما روشن شود. ایشان بفرمایند که این امانت تاریخی را کجا کرده‏اند؟

اگر لوگوس نقطه جدایی انسان از موجودات دیگر است، خط و کتابت مرز میان تمدن و بدویت است. انسان با خط و کتابت یک گسست واقعی را در تاریخ تجربه کرده و وارد یک مرحله دیگر شده‏اند. در واقع خط در کنار علم، نظام سیاسی یا اقتدار، ابزارسازی یا شیوه معیشت، معنویت و اخلاق و معماری از عناصر بنیادی هر تمدن است. تاریخ با خط آغاز شده است. اگر کسانی در صدد این است که از سابقه تاریخی و تمدنی خود سخن کند، مهم‏ترین آن زبان و کتابت یا آثار مکتوب است. بلخ، بامیان، سیستان، غزنه، غورات، هری و گوزگانان سرزمین کتابت و کتاب بوده است.

ویرانه‌ها نمادی از علم، دانایی، شیوه‌ها و ابزارهای تامین معیشت، معنویت و اخلاق و در نهایت سامان سیاسی و اجتماعی است. بدون علم  و بدون سازوکارهای تولید ثروت، بدون معنویت و اخلاق و در نهایت در نبود یک سامان سیاسی، نه بلخی ممکن بوده است و نه بلخ بامی و نه سیستان و غزنه و نه هیچ‌چیزی دیگری.

خشونت: ویرانه آشکارترین نشانه «خشونت» است. آنهم خشونت در مقیاس‏های وسیع. اگر پاره‌ای از حوادث و رویدادهای طبیعی را آپوخه کنیم، ویرانه‏های یادشده ترجمه از خشونت‏ ویرانگر است.

خشونت که سده‏ها و قرن‏های متوالی بدون وقفه جریان دارد. خشونت و تباهی امروز، امتداد از یک خشونت تاریخی است که همه‌چیز ما را ویران کرده است. خشونت در مقیاس‌های بزرگ، نه در حد کشتن چند نفر، یا خرابی چند شهر، خشونت در وسیع‏ترین سطح ممکن. خشونت‏ سیستماتیک و با پشتوانه مشروعیت دینی.

غارت فراگیر: ویرانه با غارت فراگیر در ارتباط است. یعنی ویرانه نشان‌دهنده غارت همه‌جانبه است. به بیان دقیق‏تر ویرانه جای غارت شده است. از نظر تاریخی، خشونت، غارت و ویرانی به صورت هم‌زمان روی داده است. منظور این است که به آسانی نمی‏توانیم میان آن‌ها از حیث زمانی تفکیک قایل شویم. نخستین ویرانی‌ها و نخستین غارت‏ها با لشکرکشی‌‏های گوناگون به این قلمرو آغاز شده است.

من پیشتر به«خراج‏گذارشدن اهالی سیستان» اشاره کردم. در دوران لشکرکشی‌های عرب‌ها، به عناوین گوناگون دارایی‌ها، ثروت‌ها، ذخایر ارزشمند مادی حوزه‌های تمدنی یادشده، غارت شد.

عناوین غارت:

بت: فی‏المثل، مجسمه‌ها و تندیس‌‏های طلایی و آزین‌شده توسط سنگ‌های گران‏بها به عنوان «بت» تخریب و به مراکز خلافت‏های اموی و عباسی انتقال داده شدند. شما در ادبیات فارسی با مفهوم «بت سیمین» آشنایی دارید.

مفتوح‏العنوه: دست‏آویز بعدی، مفهوم فقهی بود. یعنی «فتوح العنوه» این مفهوم در مورد تصرف سرزمین‏هایی‌که به زور نظامی از ساکنان آن گرفته شده بود، اطلاق می‌شود. با این استدلال که چون این جای را ما به زور تصرف کرده‏ایم، پس مالک آن هستیم. زور به عنوان مبنای مالکیت مشروع.

خراج: در ظاهر یک‌نوع مالیات است؛ اما اگر به آنچه در متون و منابع تاریخی آمده است، دقت کنیم، خراج در آغاز کمتر به یک‌ضابطه معقول و محاسبه‌شده مقید و مشروط بوده است. فکر می‏کنم در متون تاریخی برای نخستین‏بار «ابن خردادبه» که خود یکی از درباریان دستگاه خلافت عباسی بود، در کتاب ارزشمند «المسالک و الممالک» در این زمینه با آمار و ارقام بسیار روشن حرف زده است. می‌دانیم که در قرن‏های اولیه اسلامی، دانش جغرافیا به دلیل کارکردهای نظامی و اقتصادی آن حایز اهمیت زیادی بود. این کتاب در نیمه اول قرن سوم نوشته شده است. در طول قرن‌های متمادی، همان‏گونه که رجزسرای عرب به سیستانی‌ها بشارت داده بود، از آن طرف «راه‏زنان عرب» چون سیل سرازیر می‏شدند و در بازگشت با کاروان‌هایی از سیم و زر به خانه بر می‏گشتند.

ما نه به ماهیت خراج اندیشیدیم و نه راز و رمزهای «بتان» را دانسته شدیم، در مقابل کوشیدیم که این دو مفهوم را به حوزه زیبایی‌شناسی و سخن ادبی منتقل کنیم. شعرهای حافظ و سعدی و بیدل و عراقی و تمام شاعران بزرگ پارسی پر است از استعاره‌های خراج و بت.

خراج چونان منبع درآمد ثروت‏های بادآوره که عرب در رؤیاهای نیز نمی‌دیدند، در اندک‌زمانی خود آنها را رویاروی هم قرارداد و این‌بار آتش جنگی از نوع دیگر زبانه کشید. این‌بار جنگ بر سرِ کفر و ایمان نبود. جنگ بر سر تصاحب اموال غارتی بود. جنگ بر سر تصاحب دارایی‌های مردمان این حوزه‌‏های وسیعی سرشار از ثروت، البته رویدادی دور از انتظار نبود؛ چون همان‌گونه که بارتولد به استناد منابع تاریخی تصریح کرده است، این جنگ از اساس و بنیاد نیز جنگ برای دینداری نبود. به گفته بارتولد در ترکستان‏نامه «گفته‌های مورخان، روح زمان را روشن می‌سازد و شکی باقی نمی‌گذارد که فاتحان فقط به انگیزه کسب مال و غنیمت و شهرت و نام جنگ می‌کردند. و دین لحاظ ایشان واجد اهمیت اندک بود.»

در طول بیش از چند قرن در قلمروهای فتح‌شده سامان سیاسی وجود نداشت. و به تعبیر بارتولد و بازهم در کتاب «ترکستان‌‌نامه» تمام این سرزمین‌ها توسط «امرای نظامی و تحصیل‏دارهای خراج» اداره می‌شد؛ چون همه‌چیز در خراج فروکاسته شده بود. یا در واقع خراج همه‌چیز بود. در تاریخ مشهور است که سعید ابن عبدالعزیز وقتی از سوی دستگاه اموی والی خراسان شد، کوشید با مردم با تساهل و مدارا رفتار کند، این سلوک سیاسی او خشم دستگاه خلافت را برانگخیت و او در میان عرب‌ها به«خذینه» یعنی «کدبانو» مشهور شد.

وقتی سعید ابن عمر به جای سعید قبلی ردای ولایت پوشید، از شدت بدرفتاری‌ها و ناتوانی از پرداخت مال‌‌های سنگین، ناچار به ترک سرزمین خود شدند و عرب‌ها تمام دارایی‌های آنها را صاحب شدند.

مستند تاریخی دیگری‌که نشان می‏دهد عرب‌ها پروای دین نداشتند و تنها در پی غارت بودند، این است که در ابتدای قرن دوم، وقتی اشرس به امارت این خطه رسید، به ترویج دینداری از راه تبلیغ کوشید. او گفته بود که «نیروی مسلمانان در خراج است» با این‌وجود او گفته بود که تازه‌مسلمان‌هایی‌را که نماز می‌خوانند و سوره‌ای از قرآن را قرائت می‌توانند از خراج معاف کنند. به اشرس گفته شد که «مردمان بومی اسلام آورده‏اند، مسجد و عبادتگاه ساخته‏اند و کسی باقی نمانده است که از آنها خراج ستانده شود. یعنی«همه عرب شده‏اند.» او در جواب گفت: «از همه کسانی‌که پیش از اسلام‌آوردن خراج گرفته می‌شد، خراج گرفته شود.» همه ما داستان آن بانوی محتشم بلخی را شنیده‏ایم که وقتی در بلخ چیزی برای پرداختن نمانده بود، لباس تن خود را برای خلیفه اسلام در بغداد فرستاد. خلیفه، آن روزها مثل خلیفه‏های امروز بی‏آذرم نبودند، پیراهن را باز پس فرستاد و گفت «این خاتون ما را جوانمردی و سخاوت تعلیم کرده است.»

خردیدن جان خود: یکی از منابع مهم لشکر فاتح این بود که زندگی برخی از اسیران را به خود او می‌فروختند. در تاریخ هزاران نمونه از این‌نوع معامله ثبت شده است. البته عرب‌ها این‌همه را به تنهایی نکردند. در تمام این دوره‌ها هم‏پیمان‌های محلی داشتند.

در تاریخ اسلام، تضاد میان تفکر عقلی و استدلالی و تفکر حدیثی-فقهی بسیار مشهور است. به نظر می‌رسد در این منازعه چیزی‌که از نظرها دور مانده است، ماهیت هژمونیک سیاسی و اقتصادی ماجرا است.  دور از نظر نیست که در پس ترویج اندیشه اخباری‏گری، منافع بزرگ اقتصادی نهفته است. اگر اخبار گوناگونی‌که را در تمام زمینه‌ها وجود دارد، به مثابه یک‌گفتار مرجع در نظر نگیریم، بسیاری از غارت‏ها و ویرانگری‏ها، فاقد منطق عقلی و بشری جلوه خواهند کرد. علاوه بر این ساختن خبر همیشه امر ساده و در دسترس بوده است. همه‌چیز را از این‌طریق به آسانی می‌توانستند ساده کنند. خبر «سازوکار مشروعیت‌ساز و توجیهی» هژمونی عربی بر سرزمین‏های فتح‌شده بوده است.

افسون‏زدگی: ما در ابعاد گوناگون دچار افسون‌زدگی هستیم. به جای اتکا به خرد بشری و به جای سودجستن از تجربه‏های آن چیزی‌که «آگاهی در دسترس» ما را تشکیل می‌دهد، نیروهای مرموز و موجودات با قدرت فوق‌بشری است. در عصر ویرانه نشانی از خرد و تعقل نیست. هرچه هست توهم است. جادو است. فقط یک جامعه و انسان افسون‌زده می‌تواند با این توهم مسخره زندگی کند که پیشوایان دینی آنها به تمام علوم و رازهای جهان آشنا باشد؛ اما آن‌را در جایی ننوشته باشند. یا آن جامعه در هزاره سوم میلادی بی‌سواد باشد. جامعه‌ای که مدعی تمام علوم ازلی و ابدی است، خودش اسیر توهم و اسیر طبیعت باشد و قدرت دگرگونی و تصرف آنها در طبیعت از حد و اندازه‏های اقوام ماقبل تاریخ فراتر نرفته باشد. انسان و جامعه که از علم و خرد برخوردار باشد، هیچ‌نیازی به تکفیر ندارد.

همه این چیزها نزدیک به یک‌و‌نیم‌هزار سال ادامه داشته است. در این خلال همه‌چیز از دست شده است. حتی ویرانه‌ها نیز باقی نمانده است.

«ویرانه‌ها» نشانه وضعی است که در آن تفکر نیست. جایی‌که تفکر وجود نداشته باشد، آینده نیز وجود نخواهد داشت. جایی‌که در آن گذشته و آینده وجود نداشته باشد، انسان وجود ندارد. عصر ویرانه، عصر غیبت انسان است.

با این امید و آرزو تمام می‌کنم که همه ما «جسارت به کاربردن عقل خویش‌را» پیدا کنیم.

با غزالی، به غزل‏خوانی و غوغای دیگر

این مطلب قبلاً در نشریه راه ابریشم نشر شده است.





هنوز دیدگاهی داده نشده.

دیدگاه‌تان را بنویسید: